ФРОЗАРЛАР НАЗАРИЯСИГА 20 ЙИЛ

Тадбир ҳақида

2006 йил 20 октябрда «Назарий физика, астрофизика ва космология» журналида Заҳид Закирнинг «Гравитацион музлаган ўта зич ва ўта массив объектлар назариясига доир» номли мақоласи эълон қилинди. Журнал Тошкентдаги Назарий физика ва астрофизика маркази (CTPA, https://ctpa.uz) томонидан нашр этилган, ISSN рақамларига ва расмий рўйхатдан ўтганлик мақомига эга бўлган; кейинчалик нашрларга DOI рақамлари ҳам берилган (https://theor-phys.org).

2020 йилдан журнал «Квант ва гравитацион физика» («Quantum and Gravitational Physics», https://qgph.uz) номи билан чоп этилади.

Фрозарлар назарияси Эйнштейннинг гравитация назариясини Коинотимизнинг чекланган тарихи давомида юлдузларнинг гравитацион коллапсига изчил қўллашга асосланади.

У шу пайтгача умумий қабул қилинган қора туйнуклар гипотезаси ўрнини эгаллашга даъво қилади ҳамда астрономияда қора туйнуклар деб аталадиган кузатилган объектларни фрозарлар сифатида талқин этади.

Муаллиф талқинига кўра, қора туйнуклар гипотезасида коллапсга учраётган юлдуз қора туйнукка фақат чексиз дунёвий (астрономик ёки космологик) вақт ўтгач айланади. Шунга қарамай, ҳозир кузатилаётган коллапсдан кейинги объектлар аллақачон шаклланган қора туйнуклар деб ҳисобланмоқда.

Фрозарлар назариясида эса коллапс жараёни дунёвий вақтнинг ҳар бир лаҳзасида тасвирланади; кучли гравитацион майдонда барча физик жараёнларнинг гравитацион секинлашуви пухта ҳисобга олинган ҳолда юлдуз тузилиши ўрганилади.

Фрозарлар назариясига кўра, юлдуз коллапсини секинлаштирадиган ва амалда тўхтатадиган асосий омил — барча физик жараёнлар ва демак, хусусий вақтлар суръатининг дунёвий вақтга нисбатан гравитацион секинлашувидир. Бу физик ҳодисанинг асослари Эйнштейн томонидан юз йилдан кўпроқ вақт аввал башорат қилинган ва гравитацион вақт секинлашуви кўплаб тажрибаларда тасдиқланган. Назарияга кўра, шу секинлашув юлдуз сиртининг унинг гравитацион радиусидан ташқарида, ички қатламларнинг эса ўз ичига олган масса билан белгиланувчи тегишли гравитацион радиуслари яқинида асимптотик музлаб қолишига олиб келади. Гравитацион радиус бу ерда, агар мазкур секинлашув бўлмаганида, тушиш тезлиги ёруғлик тезлигига етадиган радиус сифатида тавсифланади. Муаллиф гравитацион музлаган тузилишга эга бундай объектни инглизча «frozen star» («музлаган юлдуз») иборасидан қисқартириб, «фрозар» деб атаган.

Йигирма йил ичида ушбу тадқиқот дастури йигирмадан ортиқ илмий мақолада ривожлантирилди. Юпқа сферик қобиқлар ва коллапсга учраётган чангсимон юлдуз учун гравитация тенгламаларининг аниқ ечимлари, шунингдек, кузатиладиган астрофизик ҳодисалар учун уларнинг натижалари ўрганилди.