FROZARLAR NAZARIYASIGA 20 YIL

Tadbir haqida

2006-yil 20-oktabrda “Nazariy fizika, astrofizika va kosmologiya” jurnalida Zahid Zakirning “Gravitatsion muzlagan o‘ta zich va o‘ta massiv obyektlar nazariyasiga doir” nomli maqolasi e’lon qilindi. Jurnal Toshkentdagi Nazariy fizika va astrofizika markazi (CTPA, https://ctpa.uz) tomonidan nashr etilgan, ISSN raqamlariga va rasmiy ro‘yxatdan o‘tganlik maqomiga ega bo‘lgan; keyinchalik nashrlarga DOI raqamlari ham berilgan (https://theor-phys.org).

2020-yildan jurnal “Kvant va gravitatsion fizika” (“Quantum and Gravitational Physics”, https://qgph.uz) nomi bilan chop etiladi.

Frozarlar nazariyasi Eynshteynning gravitatsiya nazariyasini Koinotimizning cheklangan tarixi davomida yulduzlarning gravitatsion kollapsiga izchil qo‘llashga asoslanadi.

U shu paytgacha umumiy qabul qilingan qora tuynuklar gipotezasi o‘rnini egallashga da’vo qiladi hamda astronomiyada qora tuynuklar deb ataladigan kuzatilgan obyektlarni frozarlar sifatida talqin etadi.

Muallif talqiniga ko‘ra, qora tuynuklar gipotezasida kollapsga uchrayotgan yulduz qora tuynukka faqat cheksiz dunyoviy (astronomik yoki kosmologik) vaqt o‘tgach aylanadi. Shunga qaramay, hozir kuzatilayotgan kollapsdan keyingi obyektlar allaqachon shakllangan qora tuynuklar deb hisoblanmoqda.

Frozarlar nazariyasida esa kollaps jarayoni dunyoviy vaqtning har bir lahzasida tasvirlanadi; kuchli gravitatsion maydonda barcha fizik jarayonlarning gravitatsion sekinlashuvi puxta hisobga olingan holda yulduz tuzilishi o‘rganiladi.

Frozarlar nazariyasiga ko‘ra, yulduz kollapsini sekinlashtiradigan va amalda to‘xtatadigan asosiy omil — barcha fizik jarayonlar va demak, xususiy vaqtlar sur’atining dunyoviy vaqtga nisbatan gravitatsion sekinlashuvidir. Bu fizik hodisaning asoslari Eynshteyn tomonidan yuz yildan ko‘proq vaqt avval bashorat qilingan va gravitatsion vaqt sekinlashuvi ko‘plab tajribalarda tasdiqlangan. Nazariyaga ko‘ra, shu sekinlashuv yulduz sirtining uning gravitatsion radiusidan tashqarida, ichki qatlamlarning esa o‘z ichiga olgan massa bilan belgilanuvchi tegishli gravitatsion radiuslari yaqinida asimptotik muzlab qolishiga olib keladi. Gravitatsion radius bu yerda, agar mazkur sekinlashuv bo‘lmaganida, tushish tezligi yorug‘lik tezligiga yetadigan radius sifatida tavsiflanadi. Muallif gravitatsion muzlagan tuzilishga ega bunday obyektni inglizcha “frozen star” (“muzlagan yulduz”) iborasidan qisqartirib, “frozar” deb atagan.

Yigirma yil ichida ushbu tadqiqot dasturi yigirmadan ortiq ilmiy maqolada rivojlantirildi. Yupqa sferik qobiqlar va kollapsga uchrayotgan changsimon yulduz uchun gravitatsiya tenglamalarining aniq yechimlari, shuningdek, kuzatiladigan astrofizik hodisalar uchun ularning natijalari o‘rganildi.