Юлдузлар тақдири ҳақида диалоглар:
қора туйнуклардан фрозарларга

Пролог

Сагредо. Эсингизда бўлса, қарийб 40 йил аввал биз гравитацион коллапс ҳақида баҳслашган эдик ва ўшанда сиз мени етарлича массив юлдуз коллапс қилганда қора туйнук ҳосил бўлишига ишонтиргандингиз. Аммо ўша пайтда шубҳаларим йўқолмаган эди. Шу вақт ичида мен бу муаммони ўргандим ва янги далиллар топдим. Баҳсни давом эттиришга тайёрмисиз?

Сальвиати. Ҳа, эслайман, аммо ўшанда мен сизга бу Эйнштейннинг умумий нисбийлик назариясининг (УНН) қатъий натижаси эканини исботлаган эдим! Ўша пайтда кўплаб мутахассислар ҳам шубҳаланарди, аммо энди бу концепция тўлиқ ва шартсиз ғалаба қозонди — қора туйнуклар бутун илмий ҳамжамият томонидан қабул қилинган ва астрономлар уларнинг минглабини топган. “Қора туйнук” атамаси эса умуминсоний маданиятнинг бир қисмига айланди, кўплаб соҳаларда ишлатилади ва ҳатто болалар ҳам уни билади. Хўш, нимани баҳслашамиз?

Сагредо. Гап сивилизация неъматлари оқиб кетадиган барча мумкин бўлган “туйнуклар” ҳақида эмас, фақат қора туйнукларнинг физик концепцияси ва унинг қўлланишлари ҳақида кетмоқда.

Сальвиати. Унда мен баҳсга қайтишга эмас, балки сизга Коинотдаги энг ҳайратланарли объектлар ҳақидаги бу ажойиб назарияни яна бир бор тушунтиришга ва бу фан соҳасидаги янги ютуқлар ҳақида сўзлаб беришга тайёрман.

Сагредо. Сиз мен айтган гапга эътибор бермадингиз — мен ҳам улар ҳақида сиз айтадиган ҳамма нарсани биламан, чунки сизнинг севимли концепциянгиз ўшандан бери ўзгармаган, мен эса сиз ўқиган нарсаларнинг деярли ҳаммасини ўқиб чиқдим. Энди диалог билимдон билан янги бошловчи ўртасида эмас, тенг шароитдаги ҳақиқий баҳс бўлади.

1. УНН қора туйнукларга олиб келади. Бу исботланган ва муҳокама қилишга ҳожат йўқ!

Сальвиати. Сиздан бундай гапни кутмаган эдим, очиғи, сиз ҳақингизда яхшироқ фикрда эдим. Майли, нега баҳслашмаслик керак, айниқса натижа мен учун олдиндан аён бўлса. Аммо шароитлар айнан тенг эмас — менинг томонимда бутун илмий ҳамжамият, ўн минглаб нашрлар, юзлаб конференциялар ва, ниҳоят, умрининг деярли барчасини ХХ аср фанининг бу улкан ютуғининг турли жиҳатларини ишлаб чиқишга сарфлаган минглаб одамларнинг тақдири турибди. Ҳар қандай даражадаги ўқувчи учун улкан адабиёт, кўплаб филмлар, минглаб телекўрсатувлар қора туйнукларни ёритади. Интернетда бу атамага миллионлаб ҳаволалар, ўнлаб тилларда юзлаб мунозараларни топасиз. Шунинг учун жиддий баҳс бошлашдан олдин буларнинг бир қисмини яна ҳам диққат билан ўрганганингиз маъқул. Акс ҳолда сизнинг ҳам, менинг ҳам вақтимизни бекорга сарфлаймиз, сиз эса ҳамма нарсага қарамай ишончли тасдиқланган, инсониятнинг олтин хазинасига кирган ва ҳатто ҳар бир талабага аён бўлган илмий назарияни инкор этишга уринаётган одам деган ёмон обрў орттирасиз.

Сагредо. Айтдим-ку, мен сизнинг шартингизни олдиндан бажардим. Энди мени сиз эмас, аксинча мен сизни фикрингиздан қайтара оламан — севимли гипотезангизнинг вақтинчалик ғалабаси ва мисли кўрилмаган миқёсдаги тарғиботига қарамай. Ўшанда УННнинг кўп нозик жиҳатларини тушунмасдим, сиз эса бу билан жиддий шуғуллангансиз ва мен сизга ишонгандим. Шундан бери мен бу муаммо бўйича энг яхши адабиётларни ўргандим; далилларда “оқ доғлар” бўладиган ва кўпинча ишонувчан талабалар олдида қўл силташга ўхшаб кетадиган дарсликлардан кўра, асосчиларнинг ўз асарларини кўпроқ ўқидим. Улар кейинги издошлари каби қатъий ва ўзига ишонган бўлмаган. Кейинги илмий адабиётларни ҳам кузатдим. Ҳайрат билан билдимки, УННни ҳатто асосчиларнинг ўзлари ҳам бир хил маънода қўлламаганлар: вариантлар орасида иккиланиб, кўпинча формал жиҳатдан тўғри, аммо физик жиҳатдан асоссиз талқинларда тўхтаб қолганлар. Шу билан бирга қора туйнуклар гипотезасининг асосли эканига доир шубҳаларим тасдиқланди ва энди мен бу гипотеза УННдан келиб чиқмаслигини, кузатувлар талқини эса асоссиз эканини аниқ биламан: мутлақо бошқа табиатдаги объектлар кузатувлари қора туйнуклар кузатуви сифатида тақдим этилмоқда.

Сальвиати. Масалани шундай қўясизми! Агар сизни шахсан танимаганимда, бу суҳбатни давом ҳам эттирмасдим. Менга қора туйнуклар йўқ деган хабарлар келганда, уларни кейин ўқимайман, муаллифларини почтам учун “персона нон грата” деб ҳисоблайман, журналларга юборилган аниқ хатолари бор шубҳали мақолаларига салбий тақриз бераман, конференция ва семинарларда эса тингловчиларнинг вақтини бекорга олмаслик учун уларнинг маърузаларини дастурга киритишни тавсия қилмайман.

Сагредо. Сиз билан менинг малакамиз деярли фарқ қилмайди. Шуни билатуриб менга ҳам орқа ўгирсангиз, майли — демак сиз нима билан бўлса ҳам шуғулланяпсиз, фақат фан билан эмас.

Сальвиати. Ахир сиз жуда яхши биласиз, қора туйнукларга қарши юзлаб эътирозлар бўлган, минглаб юқори малакали мутахассислар саксон йилдан ортиқ вақт давомида муқобил моделлар қуришга уринган. Ҳатто Эйнштейннинг ўзи ҳам уриниб кўрган, аммо ҳалокатга маҳкум юлдузни гравитацион радиус ичига коллапс қилишдан ушлаб қоладиган омиллар фойдасига тушунарли далиллар келтира олмаган. Кўпчилик бу қаттиқ ёнғоқни чақишга уринди — ахир “қора туйнук” атамасининг муаллифи гравитацион коллапсни ХХ аср физикасининг деярли энг буюк инқирози деб атаган эди. Кейин эса барча муаммолар қора туйнук ичидаги горизонт остида ишончли яширингани исботланди ва инқироз енгиб ўтилди. Шунинг учун мен учун бу масала бир умрга ёпилган, сизга ҳам шуни маслаҳат бераман. УННни рад этишга уринишга тенг бўлган бу мазмунсиз баҳсни давом эттиришни истамайман; ахир УННнинг барча башоратлари тўқсон йилдан бери ажойиб тасдиқланмоқда, мавжуд минглаб қора туйнуклар ҳақидаги астрофизик маълумотларни шубҳа остига қўйиш эса беҳуда.

Сагредо. Мен сизга ўша илмий баҳсни давом эттиришни таклиф қиляпман — ўшанда сиз мени тажрибасизлигим ва соддалигим туфайли гўёки ишонтиргансиз, энди эса буни охирги ҳақиқат деб гапиряпсиз. Агар бунга шунчалик ишонсангиз, янги далилларни ҳам рад этиш сизга нима туради? Умумқабул қилинган парадигма бўлиб қолган хато гипотезалар одатда асосан авторитетларга ишонч ва кўпчиликнинг ўз бошидан унинг бевосита вазифаси учун фойдаланишга одатланмаганлиги ҳисобига яшайди.

Сальвиати. Майли, сизни ҳушёр торттириш истагида бўлса ҳам далилларингизни тинглашга тайёрман. Хўш, бу назарияга нимаси билан ишонмаяпсиз? Ахир уни деярли ноилмий деб айблай бошладингиз! Нега?

Сагредо. Ҳеч бўлмаса шунинг учунки, биз ҳали назариянинг ўзига тегмадик ҳам, сиз эса уни кўкларга кўтариб, танқиддан тўсиб қўйяпсиз. Биринчидан, дастлаб қора туйнуклар УННнинг ягона ва қатъий натижаси деган баҳсли даъвони қиласиз, кейин эса УНН доирасидаги қарши далилларнинг ҳаммасини назариянинг обрўси ортига яшириниб ва буни УННни рад этишга уриниш деб демагогик тарзда эълон қилиб четга сурасиз. Иккинчидан, табиати ҳали номаълум, тузилиши ҳақида эса ҳеч қандай далил йўқ объектлар кузатувларини баланд овозда ва қатъий равишда айнан сиз хоҳлаган қора туйнуклар кашфиёти деб эълон қиласиз, гўёки бошқа ҳеч нарса бўлиши мумкин эмас. Учинчидан, уларга қарши менинг далилларимни билмасдан, ҳатто билишга уринмасдан, муҳокама қилишни-ку қўя туринг, барибир ўзингиз фойдасига ишонч билан хулоса чиқарасиз. Шу илмий ёндашувми?

Сальвиати. Мен бу баҳсни айнан орамиздаги ҳурматли муносабатларни сақлаб қолиш учун бошлашни истамайман. Сиз таҳлил қилишни яхши кўрасиз ва жуда танқидий фикрлайсиз, аммо ҳамма нарсанинг чегараси бор.

2. УНН фақат фрозарларга олиб келадими? Бу-ку бемаънилик!

Сагредо. Ҳа, йиллар сизни ўзгартирибди ва мен, чамаси, нотўғри манзилга келибман. Баҳс бўлмаслиги ачинарли. Аммо ҳар ким ўз фикрида қолиб хайрлашишимиздан олдин сиз келтирган таъсирчан статистика ҳақида аниқлик киритмоқчиман. Биринчидан, коллапсга бир неча юз муқобил ёндашувдан фақат стандарт УНН доирасидан чиқмайдиганларини қолдирсак, атиги бир неча ўнтаси қолади. Иккинчидан, қолганлар орасидан ҳали топилмаган кучлар, зарралар ёки материя ва энергиянинг сирли шакллари постулат қилинган ёндашувларни ҳам чиқариб ташласак, реалистик муқобиллар тўплами уч-тўрттагача қисқаради. Учинчидан, бу ишончга лойиқ оз сонли муқобилларни ҳам унча кўп мутахассислар ўрганмаган. Афсуски, улар тўғри йўналишда ҳаракат бошлаган бўлсалар-да, яширин ёки очиқ хатоларга йўл қўйиб, ўзларини боши берк кўчага олиб кирганлар ва, энг ёмони, бошқаларнинг кўзида бу деярли тўғри йўлларни обрўсизлантирганлар.

Сальвиати. Тўғри назария учун уч-тўртта тенг кучли муқобил ортиқча эмасми? Бу кам сонли ва чалкаш илмий мухолифатдан фарқли равишда қора туйнуклар назарияси бир маъноли, чиройли, математик жиҳатдан қатъий асосланган ва кузатувлар билан тасдиқланган. Шунинг учун шу ерда хайрлашайлик — мен ҳақиқатан ҳам дунёнинг энг яхши курортларидан бирида қора туйнукларнинг ички тузилишига бағишланган йирик халқаро конференцияга шошиляпман ва қайтгач, реал мавжуд қора туйнуклар ҳақидаги янги фактларни сиз билан мамнуният билан бўлишаман. Гарчи сиз қора туйнуклар йўқ деган бемаъни фикрни миянгизга жойлаб олган бўлсангиз, энди ҳеч қандай кузатув сизни тескарисига ишонтира олмайди. Шу сабаб реаллик ҳисси сизни тарк эта бошлаганидан жуда афсусдаман.

Сагредо. Мен бу муқобилларнинг барчаси тенг кучли демадим. Уларнинг барчасида битта умумий тўғри унсур бўлган, ундан кейин эса турли вариантлар ва тахминлар бошланган. Шубҳали бўлган нарса айнан шу кейинги қисмлар эди. Аммо мен сўнгги пайтда релятивистик коллапснинг фақат битта изчил талқини қолганига амин бўлдим: у бир маъноли ва ҳеч қандай гипотезасиз УННдан қатъий келиб чиқади. Бу — фрозарлар назарияси, яъни моддаси ва тузилиши музлаган релятивистик юлдузлар назарияси. Сиз буни биласизми?

Сальвиати. Йўқ, билмайман ва билмоқчи ҳам эмасман, чунки қотиб қолган юлдузлар талқини янги эмас ва бу аллақачон ортда қолган босқич. Адабиётларни ўрганган одамга ўхшамайсиз.

Сагредо. Бу ҳақда кейин гаплашамиз. Унутманг, ҳамма янги нарса — яхши унутилган эски нарса. Аммо шунча йиллик уринишлар ва хатолардан кейин унга қайтилса, янги фикр янада асосли бўлиб чиқади. Сафарингизга келсак, курорт завқларидан бошқа янгилик эшитишингизга шубҳа қиламан, чунки қора туйнукларингизнинг тузилиши содда ва аллақачон ҳар бир дарсликда тасвирланган, бу гипотеза доирасидаги кузатувлар эса уларнинг ички тузилиши масаласида мутлақо фойдасиз. Коллапс натижасида фрозар фазасига ўтган компакт юлдузларнинг ташқи кўринишлари оддий ҳолларда сизнинг қора туйнукларингизникига деярли бир хил. Кузатувларга айнан шу ташқи эффектларгина очиқ бўлгани учун сизга аллақачон кашф этилган минглаб қора туйнуклар ҳақида айтиладиган ҳамма нарсани мен энди аллақачон кашф этилган минглаб фрозарлар ҳисобига ёзаман ва сизга ҳам шундай талқин қилишни тавсия қиламан. Мавжуд гипотезаларга танқидийроқ қарашингизга ва ҳаддан ташқари ишонувчан бўлмаслигингизга ёрдам бермоқчиман. Шахсий майллардан қатъи назар, мақсадимиз битта — иккаламиз ҳам бу компакт юлдузлар аслида қандай тузилганини билишни истаймиз, шундай эмасми?

Сальвиати. Ҳа, шундай, аммо очиғи, диалогимиз ғалати чиқди — ҳар биримиз ўз гапимизни ўтказдик ва бир-биримизни тингламадик. Ҳозирча фақат бир-биримизни ноилмийликда айблашда якдилмиз. Шу ерда сизга эслатиб қўяй: сиз бунда деярли бутун илмий ҳамжамиятни айблаяпсиз, ҳолбуки менга тинмай тиқиштираётган нуқтаи назарингизни унинг муаллифидан ташқари атиги бир яримта тарафдор қўллаб-қувватлайди. Бу сизга шубҳали ва ҳатто бир оз камтарликдан йироқ туюлмайдими?

Сагредо. Ҳозирги пайтдаги сон жиҳатидан устунликка келсак, албатта, сиз ҳақсиз. Аммо умумқабул қилинган фикрга зид бўлган ҳар қандай тўғри ғоя пайдо бўлганида нечта тарафдори бўлади? УННнинг тасдиқланишидан олдинги исталган муҳим натижаси тарихини эсланг, масалан Коинотнинг кенгайишини. Ўшанда ҳатто Эйнштейннинг ўзи ҳам бу фикрни қатъиян рад этган ва фақат бироз вақт ўтгач, ўз назарияси тенгламаларига эмас, интуицияга ортиқча ишонганини тан олиб, хато қилганини айтган. Фрозарларда ҳам вазият худди шундай — улар УНН тенгламаларидан келиб чиқади, қора туйнукларни эса Ньютонча интуиция талаб қилади. Бундай вазиятда фан учун тарафдорлар сони эмас, бошқа нарса — бу иш билан шуғулланаётган одамларнинг илмий ҳалоллиги муҳим ва ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Мен иккала вариантни ҳам — қора туйнукли ҳам, фрозарли ҳам — яхши биламан, сиз эса фақат биттасини, ўз вариантингизни биласиз ва сиз ишонадиган муаллифлар мақола ва китобларини ёзган пайтда моҳиятан ишлаб чиқилмаган иккинчи вариантни билишни хоҳламайсиз. Шунинг учун жўжани кузда санаган маъқул. Фанда камтарлик — реалликка мос бўлиш демакдир; аксинча, улкан реал дунёга ва бутун инсониятга кўпчиликка тўғри туюлган ва шунчаки келишиб олинган, аммо ҳеч қачон рўёбга чиқмайдиган нарсани юклаш камтарлик эмас. Танқиддан қочиш унга мазмунан жавоб беришдан доимо осонроқ.

Сальвиати. Мен сизнинг танқидингиздан ёки ўша қандайдир муаллифингиздан қочаётганим йўқ. Шунчаки бутун дунёда тан олинган назарияга шубҳа қиладиганларга вақт ва куч сарфлаш жуда қиммат завқ. Сиз миқёсни тасаввур ҳам қила олмайсиз: қора туйнуклар концепцияси дунёнинг ўн мингдан ортиқ университетида ўн минглаб профессорлар томонидан миллионлаб талабаларга ўқитилади, юз миллионлаб нусхадаги китоб ва журналларда баён қилинган, телевидение орқали миллиардлаб томошабинга етказилган! Унинг натижаларини текширишга аллақачон кўп миллиард доллар сарфланган — ва буларнинг ҳаммаси шунчаки хатоми?

Сагредо. Қора туйнукларнинг кенг тарғиботи астрофизика ривожига кўп нарса берди — бу факт. Гравитацион радиус ташқарисидаги ҳодисаларга тегишли кўплаб натижалар ўз кучини сақлайди — бу барча илмий нашрлар ва оммавий намойишларнинг қарийб саксон фоизи — бу ҳам факт. Аммо қора туйнукларнинг ички тузилиши ҳақидаги фантазияларга тегишли ҳамма нарса улкан англашилмовчилик ва ХХ асрдек зиддиятли ҳамда идеологиялашган асрнинг ғалати меросларидан биридир; бу меросдан тезроқ халос бўлиш керак. Ахир бирор гипотезанинг оммавий қабул қилиниши унинг ҳақиқатлигини англатмайди — тарғиботга илмий далил ҳам шарт эмас. Ўтмишга олиб бориб, у ерда ниманидир ўзгартиришга имкон берадиган вақт машинаси ҳақидаги қанчадан-қанча қизиқарли бадиий филмлар борлигини эсланг. Машҳур олимлар жиддий тарзда тарғиб қиладиган ёруғлик тезлигидан тезроқ миллионлаб ёруғлик йилига “қурт тешиклари” орқали сакрашлар ҳам бундан яхшироқ эмас.

Сальвиати. Агар сиз идеологиялашганликда айбласангиз, ўзимни бироз ноқулай ҳис қила бошлайман — буларни қаерда кўряпсиз? Мен кўрмаяпман. Концепция шунчалик парадоксал, унинг оқибатлари тасаввурни шунчалик ўзига тортадики, миллионлаб одамлар бу объектларга завқ билан қизиқади, холос. Ҳозирча рақибнинг далилларини, улар олдин минг марта рад этилган бўлса ҳам, тинглаб кўриш зарар қилмаслигига қўшиламан, койишларгача тушиб кетмаслик ҳам яхши. Сизда эндигина пайдо бўлаётган буюклик манияси аломатларини кўряпман ва бундан сизни даволаш керак — ахир сиз ягона тўғри жавобни биламан, бутун илмий ҳамжамият ва бу улкан жаҳон аудиторияси эса адашяпти деб даъво қиляпсиз. Майли, фрозарларингизни ёки уларни яна нима деб аташингизни кўриб чиқишга тайёрман. Фақат уларни чилпарчин қилсам хафа бўлманг.

Сагредо. Сиз учун хурсандман ва табриклайман — ҳозиргина йўлнинг аниқ ярмини босиб ўтдингиз, унинг охирида фрозарлар назарияси тарафдори бўласиз. Ахир сиз бу йўлдаги асосий, психологик тўсиқни енгдингиз ва ҳали холис бўлмасангиз ҳам қора туйнукларни рад этувчи назарияни кўриб чиқишга тайёрландингиз. Қайси талқин чилпарчин бўлишини ҳали кўрамиз.

Сальвиати. Ҳа-а, ғайратингизга ҳавас қила бошладим, гарчи бунинг ўзи сиз шунчаки бир нарсага берилиб кетдингиз, вақт сизни ҳушёр торттирарди деган шубҳани уйғотади. Аммо мен буни тезроқ қиламан. Ҳозирча илтимос, бу талқин эски қора туйнуклар концепцияси билан нимада мос келишидан бошланг, кейин фарқи нимада, нега ва бундан нима келиб чиқишини айтинг. Келишдикми?

Сагредо. Албатта. Қора туйнуклар концепциясида коллапс жараёни икки босқичдан иборат — объект сиртининг гравитацион радиусни кесиб ўтишидан олдин ва ундан кейин, шу кесиб ўтиш онини ҳам қўшганда; бу жойда тушиш тезлиги ёруғлик тезлигига етади. Фрозарлар назарияси эса УННнинг коллапснинг биринчи босқичига дунё вақти, яъни узоқ кузатувчилар вақти, орқали стандарт қўлланишларидан ва Ньютон назарияси башорат қиладиган коллапснинг иккинчи босқичи УННда йўқ деган даъводан иборат. Кўриб турганингиздек, коллапснинг биринчи босқичида икки талқин моҳиятан бир хил, чунки УННнинг ўша-ўша тенгламалари ва ўша стандарт — аниқ ёки сонли — ечимлари ишлатилади, фақат бошқа жиҳатларга урғу берилади. Эски қора туйнуклар концепциясининг юлдуз сиртидан ташқаридаги ҳодисаларга доир аксарият башоратлари кичик аниқликлар билан сақланади. Холос.

Сальвиати. Кўп нарса эмас экан, аммо энди бироз тинчландим. Тушунишимча, бу талқинда эски концепциянинг деярли барча кузатиладиган натижалари сақланади, баҳс эса асосан коллапс қилган объектларнинг кузатиб бўлмайдиган ички тузилишини турлича талқин қилиш ҳақида бўлади.

Сагредо. Умуман олганда, ҳа. Фрозарларнинг ички тузилиши қора туйнукларникидан тубдан фарқ қилади ва принсип жиҳатдан кузатилиши мумкин, гарчи ташқи эффектларга қараганда анча қийин ва камдан-кам бўлса ҳам.

Сальвиати. Унда мунозара соф назарий майдонга ўтади ва бу ерда сиз қўлга тушдингиз. Ахир УННда сингулярлик муқаррарлигини математик жиҳатдан қатъий исботлайдиган машҳур теоремалар бор: юлдузнинг барча моддаси ўз вақтида жуда тез марказга тушиб, чексиз зичликдаги нуқтага сиқилади.

Сагредо. Гап бу теоремаларнинг математик қатъийлигида эмас, балки улар “агар объект сирти гравитацион радиусни кесиб ўтса, унда...” деган шарт остида исботланганида. Бу “агар” Ньютон физикасида табиий, аммо фрозарлар назарияси кўрсатганидек, УННда ҳам, реал дунёда ҳам содир бўлмайди. Объектлар сиртлари гравитацион радиусни на дунё вақтида, на хусусий вақтда ҳеч қачон кесиб ўтмайди.

Сальвиати. Мана хато. УННда сирт гравитацион радиусни фақат дунё вақтида кесиб ўтмайди, хусусий вақтда эса ҳеч қандай муаммосиз ўтади. Бутун қора туйнуклар концепцияси айнан шу фактга таянади.

Сагредо. Шу сабаб дунё вақти ёмон вақт координатаси, хусусий вақт эса яхши координата деб эълон қилинади, шундайми?

Сальвиати. Ҳа. Ҳар бир нуқтадаги физик жараёнларнинг табиий боришини ифодаловчи ҳақиқий вақт — хусусий вақт, унинг интерваллари УННда инвариантдир. Шунинг учун сирт зарраларининг дунё чизиқлари хусусий вақт билан ифодаланганда гравитацион радиус ичига бемалол давом этади. Дунё вақти эса буни акс эттирмайди, демак бу ҳақиқатан ҳам координаталарнинг муваффақиятсиз танловидир.

Сагредо. Энди икки талқин ўртасидаги фарққа етиб келдик — фрозарлар назариясида аксинча, вақт координатаси учун айнан хусусий вақт ёмон танлов экани ва юлдузнинг барча қисмларининг глобал вақт эволюцияси билан боғланган ҳолдаги бир вақтдаги эволюциясининг ҳақиқий боришини айнан дунё вақти ифодалаши асосланади.

Сальвиати. Демак бу янги талқинда ҳаммаси тескариси: хусусий вақт ёмон, дунё вақти эса яхши вақт координатаси. Шундайми?

Сагредо. Ҳа, айнан шундай. Бунга УНН доирасида жиддий асослар бор.

Сальвиати. Хўш, бу нуқтаи назар, ҳеч бўлмаса принсип жиҳатдан, яшаш ҳуқуқига эга. Аммо унда коллапснинг иккинчи босқичи билан нима қилишингизни тасаввур қила олмаяпман. Уни фақат сиз танлаган хусусий координаталарда йўқлиги учун инкор қиласизми? Мен ҳам шуни гумон қилгандим. Қора туйнукларнинг кўплаб рақиблари одатда бутун исботини қандайдир махсус координата танловига келтириб, кейин шу ихтиёрий танловнинг аҳамиятини бўрттириб юборган. Қора туйнуклар концепциясида эса физик жиҳатдан ажратилган ва инвариант координата — хусусий вақт — танланади, бу ерда ихтиёрийлик таърифнинг ўзи билан бартараф этилади.

Сагредо. Ҳа, аввалги кўплаб муқобил талқинларга нисбатан сиз ҳақсиз. Аммо фрозарлар назариясига нисбатан эмас. УННда иккала вақт координатаси ҳам вақт эволюциясининг физик жиҳатдан бирдек муҳим икки томонини ифодалайди ва шу сабаб иккаласи ҳам физик жиҳатдан ажратилгандир. Шунинг учун оддий ихтиёрийлик ҳақидаги шубҳани йўқотиш учун таърифларни аниқлаштириб олайлик.

Сальвиати. Айнан шундай — аниқ таъриф беринг, бўлмаса нотўғри томонга кириб кетамиз.

Сагредо. Масаланинг моҳияти шундаки, вақтнинг икки хоссаси бор — унинг ўтиш суръати ва турли нуқталардаги ҳодисаларнинг бир вақтлилиги; иккаласи ҳам муҳим ва фундаментал. Ньютон физикасида уларни ажратиш зарур эмас, УННда эса бошқача. Шу сабаб коллапснинг биринчи босқичида юлдуз сиртидаги ва ичидаги зарраларнинг дунё чизиғи бўйлаб ҳодисалар икки вақт — хусусий вақт ва дунё вақти — билан параметриланади. Биринчиси маҳаллий жараёнларнинг ўтиш суръатини, иккинчиси эса бу ҳодисаларнинг юлдузнинг турли қисмларида ва узоқ ҳодисалар билан бир вақтлилигини белгилайди. Шу маънода дунё вақти бўйича параллел тасвир хусусий вақт онларини юлдуз бутунлай жойлашган катта реал дунёнинг маълум даврлари билан боғлаб, уларга физик маъно беради. Коллапснинг биринчи босқичида бу икки вақтнинг қайсисидан фойдаланиш формал жиҳатдан қулайлик ва вазифа қўйилишига боғлиқ, чунки ҳар бир ҳодиса учун улар ўзаро бир қийматли боғланган. Бунга қўшиласизми?

Сальвиати. Ҳа-ҳа, буларнинг ҳаммаси маълум нарсалар.

Сагредо. Сиз айтганингиздек, хусусий вақтнинг афзаллиги — унинг интерваллари инвариант ва бевосита физик маънога эга. Аммо айнан хусусий вақт ёмон вақт координатасидир, чунки унинг ўтиш суръати гравитация ва тушиш тезлиги сабаб секинлашиб, юлдузнинг турли қатламларида ҳар хил бўлади, ҳатто битта қатламнинг ўзида ҳам сиқилиш давомида кучли ўзгаради. Натижада маълум қатлам учун унинг интерваллари на дунё вақтига, на бошқа қатламларнинг хусусий вақтларига, ҳатто ўша қатламнинг турли пайтларидаги ўз вақтига нисбатан тенг оралиқли бўлади. Эволюцияни хусусий вақт билан тасвирлашнинг асосий камчилиги шундаки, турли қатламлардаги хусусий вақт онлари бўйича юлдузни унинг қисмлари бир вақтда мавжуд бўладиган яхлит, чўзилган объект сифатида аниқлаб бўлмайди.

Сальвиати. Хусусий вақтдан жуда эҳтиёткорлик билан фойдаланиш кераклигига қўшиламан.

Сагредо. Юлдуздаги ҳодисаларнинг физик бир вақтлилиги эса, таъриф бўйича, дунё вақти онлари билан берилади. Фақат дунё вақтининг бир хил қийматига эга ҳодисаларни бирлаштириб, уларни айни вақтда бирга мавжуд бўлган ва шу сабаб шу онда юлдуз деган чўзилган объектни ташкил этувчи алоҳида қисмларга боғлашимиз мумкин.

Сальвиати. Ҳозирча сиз фақат шунда ҳақсизки, қора туйнуклар концепциясида ҳодисаларнинг бир вақтлилиги ҳақиқатан ҳам ҳисобга олинмайди ва юлдуз эволюциясининг бу томонига сиз менга сингдирмоқчи бўлган даражада алоҳида аҳамият берилмайди.

Сагредо. Маълумки, реал дунё — бир вақтда мавжуд бўлган объектлар мажмуаси. УННда узоқ ҳодисаларнинг бир вақтлилиги билан боғлиқ кўп мураккабликлар бор, аммо глобал бир вақтлиликни аниқлаш мумкин бўлган жойларда, масалан сферик юлдузларда, чўзилган объектлар эволюциясини бутунлигича дунё вақтининг маълум онларидаги “фотосуратлари” сифатида аниқлашингиз шарт. Бошқа ҳар қандай манзара реалликка алоқадор эмас ва фақат математик абстракциядир. Бунга қўшиласизми?

Сальвиати. Буларнинг ҳаммаси махсус нисбийлик назариясида тўғри, сферик юлдузнинг статик майдонида ҳам деярли шундай бўлиши керак. Аммо ҳаракатланувчи саноқ системаларида манзара ўзгаришини ҳам унутманг.

Сагредо. Деярли эмас, айнан шундай, фақат кучли майдонларда ёруғлик тезлиги секинлашиши сабаб соатларни синхронлашда айрим эҳтиёт чораларига риоя қилиш керак. Кузатувчи саноқ системасининг ҳаракати эса юлдуз эволюциясининг физик манзарасини ўзгартирмайди, шу сабаб бу эволюцияни юлдуз марказининг тинчлик системасида тасвирлаш кифоя — у ерда сунъий кинематик мураккабликлар йўқ. Демак, қора туйнуклар концепциясида коллапснинг фақат биринчи босқичи тўғри тасвирланган, у ҳам жуда қисқа ва етарлича равшан эмас. Иккинчи босқич эса, хусусий вақт дунё вақтига боғлиқ эмас деб олиниб, ўзича давом эттирилганда, барча объектлар ва уларнинг қисмлари доимо дунё вақтининг маълум бир онида бирга мавжуд бўладиган реал дунёга алоқасини йўқотади. Коллапснинг ҳақиқий боришини бузадиган ёмон вақт координатаси аслида айнан хусусий вақт бўлиб чиқади. Дунё вақти эса юлдуз бизнинг Коинотимизда мавжуд бўлган бутун давр давомида яхши вақт координатаси бўлиб қолади.

Сальвиати. Демак, яхши соат менинг юрак уришларимни санайдиган соат эмас, дунё вақтини кўрсатадиган соат экан. Эътирозим йўқ.

Сагредо. Сиз қўрқувдан қотиб қолсангиз ёки, узр, ўлсангиз, “юрак соатингиз” секинлашади ёки бутунлай тўхтайди, дунё соатингиз эса юришда давом этади. Юлдуз коллапси амалда унинг ўлимидир. Демак, қора туйнуклар назарияси жараёнларни ўликнинг юрак уриш суръатида тасвирлашга асосланади — бу эса абсурд.

Сальвиати. Батафсил таъриф бера бошлаганингиздан кейин фарқлар анча равшан ва даҳшатли даражада кўргазмали бўлди. Шунинг учун тафсилотларда адашиб қолмасдан, ҳаммасини бошидан тартиб билан бошланг. Коллапснинг бу янги назарияси нимага асосланади ва нимага олиб келади?

Сагредо. Ҳа, энди фрозарлар назариясининг асосий қоидаларини аниқлаштириш маъқул. Биринчидан, ҳеч қандай гипотезик қўшимчасиз стандарт УНН доирасида ишлаймиз ва шу сабаб юлдузнинг ташқи соҳасида ҳам, ички соҳасида ҳам Эйнштейн тенгламаларининг стандарт ечимларини, ичкарида эса одатий модел соддалаштиришлари билан моддали ечимларни оламиз.

Сальвиати. УННга ҳеч нарса қўшмаётганингиз яхши. Рад этиш осонроқ бўлади. Кўпчилик мухолифлар гипотезаларини бевосита мантиқий рад этишдан ҳимоялаш учун яқин бир неча миллион йил ичида текшириб бўлмайдиган қандайдир детални моҳирона қўшиб қўядилар.

Сагредо. Тинчланинг, бу ёндашув аввалгиларининг ҳаммасидан содда ва равшан, у қандайдир айёр “ихтиролар”га асосланмаган. Бутун сир аввалги коллапс тасвирларидаги хато мураккаблаштиришларни назариядан чиқариб ташлашдадир.

Сальвиати. Ишониш қийин. Эҳтимол, умумқабул қилинган ҳақиқатлар хато деган даъвоингизнинг ўзи хатодир. Хўш, кейин нима?

Сагредо. Иккинчидан, оддий юлдузнинг коллапсини фақат оддий модда ва маълум кучлар билан кўриб чиқамиз, шу сабаб дастлаб унинг сирти гравитацион радиусдан ташқарида бўлади.

Сальвиати. Бу ерда ҳам ҳеч нарса қўшмайсизми? Бекор қилибсиз. Айнан шу жойда ҳеч қачон аниқлаб бўлмайдиган қандайдир ушланмас куч, ўта-қоронғи модда ёки энергияни киритишингиз мумкин эди — тамом, қора туйнукларга муқобил тайёр! Энг муҳими, уни ҳеч қандай йўл билан рад этиб бўлмасди!

Сагредо. Мен, сиз ҳам деб умид қиламан, сон-саноқсиз ўйлаб топилган дунёларга эмас, ягона реал дунёга қизиқаман. Уни тасвирлаш учун УННнинг энг содда шакли етарли бўлиб чиқади, шунинг учун давом этаман. Учинчидан, коллапснинг биринчи босқичида барча нуқталарда ҳодисалар вақти икки хил соат билан белгиланади деб олайлик: хусусий вақт стандарт соатлар билан, дунё вақти эса координата соатлари билан. Бунда хусусий вақтнинг суръати турли жойларда турлича секинлашади ва гравитация қанчалик кучли бўлса, секинлашиш шунчалик катта. Шунинг учун координата соатлари керак — улар стандарт соатларга нисбатан тезлаштирилган бўлиб, ҳамма жойда узоқ кузатувчининг соати билан синхрон юради. Буларнинг ҳаммаси УННга мослигига қўшиласизми?

Сальвиати. Ҳа, албатта, ҳозирча стандарт нарсаларни баён қиляпсиз. Янгилик кўрмаяпман. Фақат ҳали ҳам коллапснинг биринчи босқичини қайта-қайта айлантиряпсиз, ҳолбуки УННда булар оддий ва равшан.

Сагредо. Жуда яхши, ҳеч бўлмаса бир нарсада келишувга кела бошладик. Учинчи ҳолат фрозарлар назарияси учун калитдир ва мен кейинги мулоҳазалар учун зарур тафсилотларни атайлаб аниқлаштирдим — янги ва шу сабаб шубҳали бирор нарса киритиляпти деб ўйламаслигингиз учун. Аксинча, булар сизга оддий ва аён экани мени хурсанд қилади: УННдан нима учун қора туйнуклар эмас, айнан фрозарлар келиб чиқишини тушунишингиз осонроқ бўлади. Бундан ташқари, иккала талқинда ҳам бир хил бўлган бу умумий қоидалар маълум шароитларда иккала талқинда ҳам бир хил натижаларга олиб келиши аниқ.

Сальвиати. Демак натижаларда ҳам фарқ бўлмаса, тўғридан-тўғри қора туйнукларга келишингиз керак! Шунча шов-шув аслида ҳеч нарса устидами?

Сагредо. Шошилманг ва умумлаштирманг — натижалар ҳамма ҳолатда эмас, фақат маълум шароитларда мос келишини айтдим.

Сальвиати. Унда шу шароитларни айтинг, мен эса мулоҳазангиздаги хатони кўрсатаман. Агар ҳаммасини тўғри қилганингизда, қора туйнукларга келардингиз ва бошқа ҳеч нарсага эмас. Бу муаммони жиддий ўрганганларнинг ҳаммасида шундай бўлган, сизда ҳам шундай бўлади — агар бирор жойини бузиб қўймаган бўлсангиз.

Сагредо. Ўзингизга ишонган киноянгизга қарамай, “агар ҳаммасини тўғри қилган бўлсангиз” деган сўзингиздан ушлайман. Нега қора туйнуклар концепциясида “ҳаммаси тўғри қилинган”ига бунчалик ишонасиз? Бу борадаги одатий тушунмовчиликларни четлаб ўтиш учун мен бу ибора билан нимани назарда тутаётганимни аниқлаштираман. Сиз айтилган умумий қоидалардан чиқиб, уларга зид ҳеч нарса қўшмасдан, ўртача бир текис оқадиган дунё вақтига эга реал Коинотимизда иш юритсангиз — унинг ҳар бир онида барча физик объектлар, уларнинг ҳаракати туфайли вақт суръатидаги кичик тузатишларни ҳисобга олмаганда, бир вақтда мавжуд бўлади — ҳаммасини тўғри қилган бўласиз. Коллапс қилаётган юлдузимиз учун эса дунё вақтининг ҳар бир онида ва унга мос хусусий вақт онларида юлдуз сиртининг ҳамда ҳар бир ички қатламининг айлана узунлигини кузатасиз. Бунга эътирозингиз борми?

Сальвиати. Сиз ҳали ҳам бир вақтлилик ва у билан боғлиқ дунё вақтининг аҳамиятини бўрттиряпсиз. Қора туйнуклар концепциясида ҳам, умуман УННда ҳам, ҳар бир объект яшайдиган ҳақиқий вақт сифатида хусусий вақт бўйича эволюция қаралади. Ҳар бир талаба билади: хусусий вақт бўйича коллапс Ньютон назариясидагидек кечади, сирт гравитацион радиусни бемалол кесиб ўтади ва барча модда жуда тез марказга тушиб, сингулярлик — чексиз зич ҳолат — ҳосил қилади, гарчи узоқ кузатувчи учун унинг дунё вақтида объект сирти гравитацион радиус ташқарисида абадий қотиб қолса ҳам. Сиз аввал хусусий вақтни ўзбошимчалик билан киритилган дунё вақти билан алмаштириб, шу ихтиёрий танловингизни ягона тўғри тасвир сифатида кўрсатмоқчимисиз? Олдиндан айтаман: агар бутун сирингиз шунда бўлса, бу ҳийла ўтмайди. Бу УННга алоқадор эмас, чунки УНН турли кузатувчиларнинг вақтларини киритишга рухсат беради, уларнинг ҳаммаси нисбий, фақат объектнинг хусусий вақти инвариантдир.

Сагредо. Аммо сиз сирт гравитацион радиусни кесиб ўтиши мумкин бўлган ўша пайтгача, сиртдаги хусусий вақтнинг ҳар бир они дунё вақтининг маълум бир они билан бир қийматли боғланганига ва сирт ҳаракатини икки вақт билан тасвирлаш эквивалент эканига қўшилгансиз-ку? Яна, албатта, жуда яхши биласизки, УННга кўра дунё вақтининг ҳар бир онида сферик юлдуз сиртидаги мос хусусий вақт они ички қатламлардаги, марказгача бўлган хусусий вақт онлари билан ҳам бир қийматли боғланган. Шундай эмасми?

Сальвиати. Ўша пайтгача — ҳа, албатта, қўшиламан. Траекторияларни тасвирлашда икки вақт принсип жиҳатдан бутунлай эквивалент, фақат хусусий вақтда ҳаммаси анча содда. Аммо сирт гравитацион радиусни кесиб ўтганда, истайсизми-йўқми, бошқа, қулайроқ координаталарга ўтиш керак.

Сагредо. Демак сиз юлдуз ташқарисида ва унинг сиртида дунё вақтининг онлари ҳам бевосита физик маънога эгалигини яхши биласиз: улар узоқ кузатувчиларнинг хусусий вақтининг мос онлари билан бир вақтда содир бўладиган ҳодисаларни белгилайди, чунки бу соатлар узоқ кузатувчилар соатлари билан синхрон. Узоқ ҳодисаларнинг бир вақтлилиги — дунё вақтининг физик ажратилганлиги мана шунда, ва бу хусусий вақтларнинг инвариантлигидан кам муҳим ҳам, кам объектив ҳам эмас. Эсингизда бўлса, нисбийлик назарияси Эйнштейннинг “вақт қандайдир рол ўйнайдиган барча ҳукмларимиз доимо бир вақтдаги ҳодисалар ҳақидаги ҳукмлардир” деган таърифидан бошланган. Айтганча, сферик юлдузнинг тинчлик системасида узоқ ҳодисаларнинг бир вақтлилиги махсус нисбийликдаги каби аниқланишига сиз аллақачон қўшилгансиз.

Сальвиати. Ҳа, албатта, аммо фақат сирт гравитацион радиусни кесиб ўтадиган хусусий вақт онигача. Шундан кейин бир вақтлилик ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас — юлдуз ўз воқеалар горизонти остига кириб кетган, у ердан энди ҳеч қандай сигнал чиқмайди. Сиз бир вақтлиликка беҳуда бунчалик урғу беряпсиз. УННда умуман олганда ҳар бир нуқтада ихтиёрий координаталар бериш мумкин, узоқ ҳодисаларнинг бир вақтлилиги қоида эмас, истисно ва жуда кам учрайдиган ҳолат.

Сагредо. Аммо айнан шу кам учрайдиган ҳолат сферик юлдуз атрофида ва унинг сиртида рўй беришини, бу ерда ҳодисаларнинг глобал бир вақтлилиги мавжудлигини жуда яхши биласиз-ку!

Сальвиати. Неча марта “ҳа” деб такрорлашим керак? Келинг бу мавзуни ёпсак бўлмайдими, акс ҳолда сабрим тугаяпти! Шунчаки ақл бовар қилмайди: талабага енгил машқ қилиб бериладиган бундай майда гапга нега шунча куч ва вақтни — ўзингизникини ҳам, бошқаларникини ҳам — сарфлаяпсиз?

Сагредо. Юпитер жаҳли чиққанда, ҳамма унинг ноҳақ эканини биларди. Аммо бу анча олдин эди. Қизишманг, биз финишга яқинлашдик ва керакли нарсаларнинг деярли ҳаммасини аниқлаштирдик.

Сальвиати. Ростданми? Фрозарларингиз қаердадир пайдо бўлганини сезмадим — улар қани? Балки фокусчи каби ҳозир уларни сирли қутидан чиқарарсиз?

Сагредо. Маданиятли одамнинг сирли қутиси — унинг компютери, ундан экранга хоҳлаган нарсани чиқариб кўрсатиш мумкин. Ҳар қандай яхши детективда зерикарли тафсилотлар ва даҳшатли майда-чуйдалар — қандайдир буюмлар, доғлар ва ҳоказолар — билан бекорга овора бўлишаётгандек туюлади. Археологлар ҳам қазишмаларда узоқ вақт тушунарсиз бўлакларни топиб юрадилар, кейин эса мозаика бўлакларидан яхлит манзарани тиклаб, мулоҳазалар занжирини қуришни бошлайдилар.

Сальвиати. Хўш, сиз айтган ўша “мулоҳазалар занжири”ни қачон бошлайсиз? Ҳозирча кўриб турибман, унча чуқур қазимаяпсиз, натижа ҳам шунга яраша бўлса керак.

Сагредо. Бу мантиқий занжирга ўтишдан олдин, унга керак бўладиган тафсилотларнинг қайсиларига сиз аллақачон қўшилганингизни яна бир бор аниқлаштирайлик. Оддий стандарт УНН доирасида оддий стандарт — сферик ва айланмайдиган — юлдузни ўрганамиз; ундаги ёнилғи тугаган, гравитацион сиқилиш бошланган ва айтайлик, сирт радиуси гравитацион радиусга яқинлашгунга қадар давом этган.

Сальвиати. Агар ҳаммаси мутлақо стандарт бўлса, соддалик учун зарраларнинг ўзаро таъсири халақит бермайдиган, фақат гравитация қоладиган юпқа чанг қобиғини олайлик — масала аниқ ечилади. Кейин чанг шарига ўтамиз; у ерда ҳаммаси мураккаброқ, аммо узоқдан маълум аниқ ечимлар бор. Айнан мана шу содда ва равшан, УНН доирасидаги аниқ ечимли мисолларда қора туйнукларнинг муқаррарлиги қатъий исботланган. Реал юлдузларда ўзаро таъсирларни ҳисобга олганда ҳам, юлдуз массаси Қуёш массасидан 3–4 марта катта бўлса, қора туйнук ҳосил қилувчи коллапс муқаррар деб чиқади. Бу аллақачон шаклланган фан соҳасининг алифбодаги ҳақиқатларини фақат бир нарсани назарда тутиб гаплашишимиз учун эслатяпман. Акс ҳолда сезиб турибман: ҳозир таърифлардаги қандайдир ноаниқликка ёпишиб, ҳаммасини аралаштирасиз, ўзингизнинг бутун бир конструксиянгизни қуриб, мени лақиллатишга уриниб кўрасиз.

Сагредо. Ортиқча конструксиялар қуриш ва одамни лақиллатиш — хато, аммо вақтинча ғалаба қилган парадигмаларнинг классик белгилари. Айнан улар аниқ таърифлардан ва зерикарли мантиқдан қочиб, тасаввурни ҳаяжонга соладиган сирли фантасмагорияларга тез ўтадилар. Аммо энди ортиқча аниқликлар билан ҳушёрлигингизни ухлатмайман. Фақат охирги зарур аниқликни айтаман, ундан кейин буқани шохидан ушлаймиз — сиз ўзингизга УННда қора туйнуклар тақиқланганини, коллапс эса фақат фрозарлар, яъни нормал юлдузлар, аммо гравитацион музлаган ички тузилишга эга юлдузлар ҳосил бўлишига олиб келишини исботлайсиз. Сиз фақат шу хулосага келиб қолмайсиз, балки бундай содда ва мутлақо аён фактни кимдир қандай тушунмаслиги мумкинлигига ҳайрон ҳам бўласиз.

Сальвиати. Ана энди бошланди — ўзингиз сезмаяпсизми, фикрингиз қаёққадир учиб кетмоқда. Мен эса аллақачон фрозарларингизга хаёлан қабр тайёрлаб, ёзувини ҳам ўйлаб қўйдим: “Бу ерда квазар юрагидан чиққан, туғилмай туриб ўлган фрозар ётибди.” Шохини тилга олдингиз, энди туёғини чўзишини ҳам кутаман. Кейин, умид қиламанки, видолашув мадҳиясини айтамиз. Охирги аниқлигингизга яна чидашим мумкин, лекин ундан ортиғига эмас.

Сагредо. Эҳтиётсизлик билан фрозарлар учун тайёрлаётган нарсангиз севимли қора туйнукларингизга керак бўлади, гарчи аслида улар ўзлари исталган нарса учун идеал қабр бўлиши мумкин. Айтганча, кучли гравитацион майдонларда ҳам Ньютон физикаси амал қилганида, қора туйнуклар ҳақиқатан муқаррар бўларди. Аммо кучли майдонларда фақат УНН тўғри ва ҳозир ўзингиз кўрганингиздек, бу назария фақат фрозарларга олиб келади. Шунинг учун таърифларни аниқлаштиришни давом эттираман.

Сальвиати. Фақат чўзманг — эсингизда бўлсин, сизнинг вақтингиз ҳам тугаяпти, менинг сабрим ҳам.

Сагредо. Фанда муваффақият — фикр сабрининг натижаси, Ньютон шунга ўхшаш гап айтган. Чуқурроқ нафас олинг. Фрозарларга етиб, улар қандай ҳосил бўлишини тушунганингизда шундай енгиллик ҳис қиласизки, сабрингиз мукофотланади, бунга ишонаман.

Сальвиати. Яна озгина давом этса, ҳаво етишмаслигидан эмас, жаҳлимдан ёрилиб кетаман.

Сагредо. Танқидга жаҳлланиш — адашиш аломати. Айтганча, жуда аниқ диагноз. Шунинг учун диққатингизни жамлаб, тинчланинг. Хўш, нуқтаи назарларимизни аниқлаштирамиз.

3. Наҳотки УНН фақат фрозарларга олиб келса? Бу қизиқ!

Сагредо. Қора туйнуклар концепциясига кўра гравитацион радиус ичига коллапс ташқи кузатувчилар учун кузатилмайди, чунки дарсликларда айтилганидек, у дунё вақтининг вақт бўйича чексизлигидан нарида ётади, аммо унгача ҳаммаси содда, ҳатто оддий кечади — бунга қўшиласизми? Юпқа чанг қобиғи жуда қулай мисол, чунки бу ерда ҳаммаси аниқ маълум. Юпқа чанг қобиғи ўз гравитацион майдонида тушиб, ўз гравитацион радиусига яқинлашган сари қобиқдаги хусусий вақт ва тушиш жараёнининг ўзи дунё вақтига нисбатан шунчалик секинлашадики, ташқи кузатувчилар учун қобиқ гравитацион радиус устида абадий қотиб қолади. Қобиқ ичида эса бўш фазо сақланади; ундаги синов зарраларининг хусусий вақтлар ҳам дунё вақтига нисбатан абадий қотади, зарраларнинг ўзи ҳам қотиш бошланишидан олдин қаерда бўлса, ўша ерда қолади. Мана шу аниқликка қўшиласизми?

Сальвиати. Ҳа, дунё вақти билан қаралганда коллапснинг биринчи босқичи айнан шундай, гарчи хусусий вақт билан манзара бутунлай бошқача кўринса ҳам. Мен сиздан чанг шарини ҳам кўриб чиқишни сўрагандим. У ерда ҳам охирги, узр, якуний аниқлигингизни тезроқ чизинг, кейин қаерда ва қайси банан пўстлоғида сирпанишингизни кўрамиз.

Сагредо. Ҳа, албатта, энди чанг шарига ўтаман. Шар ўз гравитацияси таъсирида сиқилиб, зарралар эркин равишда марказ томон тушганда, сирт шар гравитацион радиусига яқинлашиши билан хусусий вақтларнинг дунё вақтига нисбатан секинлашуви шундай даражага етадики, сирт гравитацион радиус устида тезда қотиб қолади. УНН тенгламаларининг аниқ ечимларига [Толман (1934, 1939), Оппенгеймер ва Снайдер (1939)] кўра секинлашиш ички қатламларда сиртга қараганда кучлироқ, энг кучлиси эса марказда бўлади. Шу сабаб марказ ва бошқа ички қатламлар сиртдан олдин қотади.

Сальвиати. Коллапс давомида дунё вақти билан қаралганда марказ сиртдан олдин қотади деган гапни мен ҳеч қаерда ўқимагандекман. Бу аниқми? Маълум ечимлар бўйича ўзингиз текширдингизми? Интуитив равишда мен доимо коллапс пайтида ички қисм сиртга қараганда марказга тезроқ қулаб тушади деб тасаввур қилардим!

Сагредо. Ҳа, албатта текширдим, ва бу ҳайратланарли. Бу факт машҳур ечимларнинг ўзида бошиданоқ мавжуд бўлса-да, ҳеч ким унга эътибор бермаган. Буларнинг ҳаммаси УННнинг натижалари: жараённи УНН тенгламалари ва уларнинг ечимлари билан моделлаштириб, гравитация ҳали унча кучли бўлмаган даврдан бошлаб, дунё вақтида даврма-давр чанг шарининг қатламлари ҳолатини кузатамиз. Ҳар бир қатламнинг дунё вақтининг ҳар бир онидаги, яъни ҳар бир даврдаги ҳолатини ҳам, шу қатламдаги стандарт соат кўрсаткичларини ҳам қайд этамиз; улар шар сиқилган сари хусусий вақт интерваллари тобора чўзилиб, маълум хусусий вақт қийматлари яқинида қотишини кўрсатади. Шар қатламларининг хусусий вақтларининг дунё вақтида қотишига оид бу зерикарли манзара УННнинг қатъий натижасидир ва қора туйнуклар концепциясининг биринчи босқичида ҳам, шар сирти ўз хусусий вақтига кўра ҳали гравитацион радиус ташқарисида бўлганида ҳам мавжуд. Шундайми?

Сальвиати. Ҳа, бу манзара юлдуз коллапсининг биринчи босқичи динамикасини ҳақиқатан ҳам жуда зерикарли, муваффақиятсиз ва бузиб кўрсатадиган тасвирдир. Аммо бу фақат ҳақиқий коллапснинг муқаддимаси, холос. Хусусий вақтдаги сиқилишнинг ҳақиқий манзарасини очадиган қулайроқ координаталарга ўтишингиз билан коллапс динамик ва қизиқарли бўлади, айниқса иккинчи босқичда, у ерда бу координаталарсиз умуман бўлмайди.

Сагредо. Демак, ҳозирча коллапснинг биринчи босқичи учун ҳаммаси тўғри қилинаётганига қўшиласизми?

Сальвиати. Ҳозирча, албатта, ҳа. Аммо сиз ҳануз коллапснинг иккинчи босқичига ва чанг қобиғи ёки шар сирти гравитацион радиусни кесиб ўтиб, ҳамма нарса марказга қулайдиган хусусий вақт онларига умуман тегмаяпсиз, уларни четлаб ўтяпсиз.

Сагредо. Шундай қилиб, икки талқинда коллапснинг биринчи босқичи, яъни сирт гўёки гравитацион радиусни кесиб ўтадиган онигача бўлган тасвирлар тўлиқ мос келишига келдик. Табриклайман, энди фрозарлар назарияси тарафдори бўлишингизга бир қадам қолди.

Сальвиати. Очиғи, мен буни сезмадим ва эътиқодларимда бирор нарса ўзгарганини ҳам ҳис қилмаяпман. Сиз туя бўлиб қолишга бир қадам қолганда мен ҳам сизни худди шундай огоҳлантираман, сиз эса “ҳеч нарса сезмаяпман” дейсиз!

Сагредо. Туяга айланиш — сизнинг фантазиянгиз. Аммо УННга қатъий амал қилган ҳолда ҳам мен туя эмаслигимни исботлашимга тўғри келаётгани — реаллик. Реаллик қайғули бўлса, тушкунликка тушмасдан оптимист бўлиб қолиш ва уни яхшилаш учун ҳаракат қилиш керак; шунда реаллик ҳам яхшилик томон ўзгаради.

Сальвиати. Ростданми? Фақат фикр кучингиз билан реалликнинг шундай ўзгаришига мисол кўрсата оласизми? Энди фрозарларингиз бизни қаерга олиб бориши тушунарли бўлди!

Сагредо. Ҳеч бўлмаса ўзингизни мисол қилинг. Айтдим-ку, ҳозир ҳам сиз бутун дунёда умумқабул қилинган қора туйнуклар концепцияси тарафдориман деб ўйлайсиз ва шу сабаб фақат шу концепция жиддий фан билан тенглаштириладиган илмий ҳамжамият ичида виждонингиз тинч ҳолда ўзингизни қулай ҳис қиласиз. Бошқа ҳурматли олимлар томонидан ҳам эътироф этилган, хизмат кўрсатган, шу боис ҳурматли ва машҳур олим мақомида сивилизациянинг барча неъматларидан фойдаланишга ўзингизни ҳақли деб биласиз. Аммо ишонинг, биз хайрлашганимиздан кейин буларнинг ҳаммаси сизда бўлмайди — УННдан қора туйнуклар эмас, фрозарлар келиб чиқишига амин бўласиз ва дарҳол бутун илмий ҳамжамиятга мухолиф бўлиб қоласиз. Шунда энди тўғри деб ҳисобламайдиган концепциянинг қўлланишлари ҳақида маъруза қилиш учун таклиф қилинган ўша халқаро конференцияда қатнаша олмайсиз, қора туйнуклар ҳақида нашр қилиш ва маъруза ўқишни давом эттирмайсиз, буларнинг карерангиз ва фаровонлигингизга қандай таъсир қилиши эса номаълум. Мана шахсий реаллигингизнинг ўзгаришига мисол. Қалай?

Сальвиати. Менга сиз башорат қилаётган нарсалар эмас, балки суҳбат давомида асло ўзгармаган ва яқин келажакда ҳам ўзгариши хавфи йўқ деб ўйлаган қарашларимни бошқара оламан деб ўйлаётган ўзингизга ҳаддан ташқари ишончингиз ёқмаяпти. Энди фантазия қилишни сиз бошладингиз. Аммо мен кетишим керак, айтганман-ку, сизнинг вақтингиз тугади, менингики эса ундан ҳам олдин. Хайр. Фрозарларингиз менсиз ҳам яшайверади.

Сагредо. Менга ҳам анчадан бери кетиш керак, демак хайр. Айниқса вазифамни деярли бажардим ва сиз фрозарлар назарияси УННга мос эканини аллақачон тан олдингиз.

Сальвиати. Ростданми? Нима деяпсиз? Қачон мен буни тан олдим? Ҳали ҳам бу қандай назария ва фрозар деган нарса қандай “мева” эканини тушунмадим. Шунинг учун ҳаддан ошманг ва эшитишни жуда истаётган нарсангизни менга тегишли қилиб қўйманг.

Сагредо. Мен бу назариянинг таърифини аллақачон бердим ва сиз унинг жуда содда эканини кўрдингиз. Коллапснинг биринчи босқичини УНН доирасида дунё вақти орқали тасвирлаш — фрозарлар назариясидир. Дунё вақтининг муайян чекли онида қатламлари гравитацион музлаган юлдуз — фрозардир. Дунё вақтининг ҳар бир онида сирт ва ички қатламлар учун мос хусусий вақт онлари турли қатламлар учун турлича бўлган чегаравий қийматларда амалда қотиб қолади. Марказ сиртдан олдин, хусусий вақтнинг бироз кичикроқ қийматида қотади. Холос!

Сальвиати. Агар сиз анчадан бери маълум ва мутлақо аён бўлган коллапснинг биринчи босқичига шунчаки янги ном бераётган бўлсангиз, шуни айтинг, уни янги назария даражасига кўтарманг. Аммо мен барибир иккинчи босқични қаерга йўқотганингизни тушунмадим: унда юлдуз сирти хусусий вақтда гравитацион радиусни кесиб ўтади ва марказга тушади. Ахир айнан шу иккинчи босқичнинг тасвири қора туйнуклар концепциясининг моҳияти ва бош ютуғидир.

Сагредо. Фрозарлар назариясининг моҳияти ва янги ном киритилишининг сабаби шундаки, унда биринчи марта УННда айнан шу иккинчи коллапс босқичи йўқлиги ва коллапс бутунлай фақат биринчи босқичдан иборат экани асосланади. Сиртлари ўз гравитацион радиусларига жуда яқин бўлган юпқа чанг қобиғи ва чанг шари реал дунё вақтининг ҳар бир онида ички тузилиши музлаган фрозар ҳолатида бўлади ва улар билан бошқа ҳеч нарса ҳеч қачон содир бўлмайди. Иккинчи коллапс босқичи гўёки бошланиши керак бўлган хусусий вақт они ҳеч қачон келмайди, чунки сиртдаги хусусий вақт дунё вақтига, яъни Коинотдаги қолган модданинг ўртача эволюция суръатига нисбатан гравитацион музлайди. Хусусий вақт онлари дунё вақти онлари билан бир қийматли боғланган, дунё вақти эса реал Коинот миқёсида ўртача бир текис оқади.

Сальвиати. Демак сиз аввалги қора туйнуклар концепциясини икки қисмга бўлиш керак деяпсиз: коллапснинг биринчи босқичини тасвирловчи қисмни фрозарлар назарияси деб аташ ва УННнинг ягона реалистик қўлланиши деб ҳисоблаш, иккинчи босқични тасвирловчи қисмини эса математик абстракция сифатида ташлаб юбориш. Шундайми?

Сагредо. Мутлақо тўғри. Ниҳоят аниқ ва ҳушёр фикрлай бошладингиз.

Сальвиати. Ҳозирча мен фақат даъволарингизни аниқроқ ифодалаяпман, иккинчи босқич йўқ деган даъвога эса қўшилмайман. Хўш, сизнингча коллапсни нима тўхтатади — шунчаки дунё вақти бўйича қотишми? Ахир бу аввалдан яхши маълум эди.

Сагредо. Ҳа, айнан шундай. Юлдуз реал Коинот ичида жойлашган, бу ерда космологик вақт ўртача деярли бир текис ўтади. Юлдузнинг ўзида эса УННга кўра сиқилишда гравитация кучайган сари хусусий вақт шу космологик вақтга нисбатан секинлашади. Натижада коллапс барча жараёнларнинг сирт ва юлдуз ичида бир текис оқаётган космологик вақтга нисбатан гравитацион музлаши ҳисобига табиий равишда тўхтайди. Шунинг учун Ньютон назарияси башорат қилган қора туйнуклар УНН доирасида ҳеч қачон ҳосил бўлмайди. УННга кўра реал дунёда дунё вақтининг ҳар бир онида ҳеч бўлмаса ҳар қандай юлдузнинг сирти бошқа объектлар билан бир вақтда мавжуд. Коинотнинг реал тарихининг ҳар бир онида, яъни маълум бир даврда, сирти гравитацион радиус яқинида музлаган чанг шари бутун ҳажми бўйлаб музлаган тузилишга эга фрозардир.

Сальвиати. Унда аниқлаштираман: сиз айтаётган нарса коллапснинг дунё вақтидаги ташқи кўриниши, ва бу манзара чекланган, чунки дунё вақти тушаётган зарраларнинг бутун дунё чизиғини қамраб олмайди, демак бу координата системаси тўлиқ эмас. Аслида сиртнинг ўзидаги тушаётган кузатувчилар учун хусусий вақт бўйича кейинги коллапсни ҳеч нарса тўхтатмайди! Уларнинг ўз вақти улар учун қотмайди! Улар нуқтаи назаридан қолган дунёнинг вақт эволюцияси шунчаки жуда тезлашганидан, ўзлари юлдуз марказига тушишни давом эттирмайди деган хулоса келиб чиқмайди. Демак коллапснинг иккинчи босқичи муқаррар. Мен айтган эдим-ку: сиз ҳаммасини қандайдир хусусий координата танловининг ролини бўрттиришга келтирасиз ва фақат шу танлов ҳақиқат, шу сабаб горизонт остига ўтиш йўқ деб даъво қиласиз.

Сагредо. Шошилиб хулоса чиқарманг.

4. УНН фақат фрозарларга олиб келади. Бу ҳақиқатан ҳам аён!

Сагредо. Охирги, узр, якуний шубҳангизни тарқатиш учун коллапсга юлдуз сиртидаги тушаётган кузатувчилар нуқтаи назаридан ҳам қарайлик. Ўзингиз айтдингиз: улар нуқтаи назаридан ўзларидаги барча жараёнлар нормал кечади, фақат қолган бутун дунёдаги ҳодисалар жуда тезлашган суръатда юз беради. Бунда сиз ҳам, кузатувчингиз ҳам, қолган дунё тақдиридаги ўз ролини бўрттирмайдиган соғлом фикрли одамлар сифатида, улкан Коинотнинг ҳаммасида вақтнинг ўртача суръати, яъни космологик дунё вақти, бир юлдузнинг қандайдир қатлами тушгани сари тобора тезлашиб бориши мумкин эмаслигини яхши тушунасиз. Демак гап айнан тушаётган кузатувчиларнинг хусусий вақти бир текис оқаётган дунё вақтига нисбатан гравитацион секинлашишида эканини яхши англайсиз. Тўғрими?

Сальвиати. Ҳа, шундай. Нисбий секинлашиш аён ва етарлича саводли тушаётган кузатувчи буни, эҳтимол, айнан ўз хусусий вақтининг қолган дунё вақтига нисбатан секинлашиши деб талқин қилади. Хўш, бундан нима? Гап талқинда эмас-ку, қолган дунё қанчалик тез эволюция қилмасин, унинг хусусий вақти юришда давом этади. Демак мен ҳақман ва сиз бутун исботни кимнингдир хусусий фикрига келтиряпсиз.

Сагредо. Сиз аввал мен таъкидлаган энг муҳим битта фактга эътибор бермагансиз. Юлдуз сиртидаги дунё вақти ва хусусий вақт бир-бири билан бир қийматли боғланган. УНН доирасида иккала вақт ҳам ҳар бир зарранинг бир хил дунё чизиғи бўйлаб бир хил ҳодисаларни белгилайди. Бирининг ҳар бир они иккинчисининг муайян онига мос келади — ҳодиса битта. Шундай экан, эски назарияда сизнинг кузатувчингиз сирт билан гравитацион радиусни бемалол кесиб ўтиши керак бўлган хусусий вақт они реал дунёнинг чексиз узоқ келажагидан кейингина келади. Бу математик ифода физик тилга таржима қилинганда, ўша он реал дунёда ҳеч қачон, ҳатто тушаётган кузатувчиларнинг ўзлари учун ҳам келмаслигини англатади. Улар бутун Коинот ўша чексиз дунё вақтини ҳақиқатан яшаб ўтгунча кутиши керак бўлади; таъриф бўйича бу вақтнинг на охири, на чегараси бор, яъни у ҳеч қачон маълум бир онда тугамайди. Буни тушуняпсизми? Умуман, УННда иккала турдаги вақтнинг ҳар бир они бир-бири билан бир қийматли боғланганига қўшиласизми?

Сальвиати. Буни тушунаман ва бир хил ҳодисаларни тасвирлаганда икки вақт боғланганини биламан. Аммо сиз ҳақ экансиз: реал коллапс қилаётган объектлар сиртлари ҳали гравитацион радиусга етмаган. Шунинг учун уларни коллапс қилаётган объектлар деб аташади — горизонт ҳали шаклланмаган, ёки эҳтиёткорроқ айтганда, астрофизик қора туйнуклар. Бу яхши маълум факт.

Сагредо. Биз стандарт УННга амал қилишга келишган эдик. Унда шундай денг — реал коллапс қилаётган объектларда горизонт фақат ҳали шаклланмаган эмас, балки ҳеч қачон шаклланмайди, чунки унинг ҳосил бўлишининг аниқ бир дунё вақти онини кўрсата олмайсиз. Реал дунё даврларини белгиловчи дунё вақтининг ҳар бир онида объектингиз сирти гравитацион радиус ташқарисида бўлади, ички тузилиши эса музлаган ва сиртидан охирги фотонлар учиб чиқишидан дарҳол олдинги ҳолатда қолади. Мана шундай объект, ниҳоят сизнинг ўзингиз ҳам тан ола бошлаган объект — фрозардир. Бу ҳақиқатан ҳам маълум, энг эҳтиёткор астрофизиклар айнан шундай нуқтаи назарга амал қиладилар. Аммо ҳар бир шундай реал объект кашф этилганда, қизишқоқ одамлар бутун дунёга навбатдаги қора туйнук топилди деб ҳаяжон билан эълон қиладилар. Бунда Ньютонча коллапс манзарасини кўрсатиб, уни УННнинг қатъий натижаси сифатида тақдим этадилар.

Сальвиати. Энди, чамаси, позициянгиз менга тўлиқ тушунарли. Фрозарлар назарияси қора туйнуклар концепциясининг коллапснинг биринчи босқичи билан чекланган қисми сифатида горизонти ҳали шаклланмаган астрофизик қора туйнукларни тасвирлайди; илгари уларни коллапс қилаётган объектлар деб аташган, сиз эса қисқароқ қилиб фрозарлар дейсиз. Шу оддий нарсаларни бошиданоқ айтиб қўйсангиз бўлмасмиди? Мен булар устида баҳслашмаган ҳам бўлардим.

Сагредо. Демак сиз аллақачон кашф этилиб, қора туйнук сифатида кўрсатилаётган минглаб коллапс қилган объектлар сўзнинг тўғри маъносида қора туйнук эмас, балки марказдан турли масофаларда музлаган одатий зарраларга эга коллапс қилаётган объектлар ёки фрозарлар эканини ва, энг муҳими, уларда на горизонт, на марказда сингулярлик борлигини тан оласизми?

Сальвиати. Умуман олганда, ҳа.

Сагредо. Улар ҳеч қачон қора туйнукка айланмаслигини ҳам тан оласизми?

Сальвиати. Дунё вақтида — ҳа, айланмайди.

Сагредо. Унда қайси вақтда айланади — хусусий вақтдами?

Сальвиати. Қора туйнуклар концепциясига кўра айнан хусусий вақтда. Аммо сиз айтгандек, УННга кўра бу хусусий вақт онлари бизнинг дунёмизда ҳеч қачон келмайди, чунки ҳар бир алоҳида объектда хусусий вақт реал равишда музлайди. Шундай фикрласак, ҳа, улар ҳеч қачон қора туйнук бўлмайди.

Сагредо. Баъзи оммабоп дарсликларда юлдуз сиртининг музлаши юлдуз яқинида ёруғлик тезлиги секинлашиши билан боғлиқ оптик алдов дейилади. Бу хато эканини тушунасизми? Дунё вақтига нисбатан музлаш мутлақ ва исталган кузатувчи исталган координаталарда ифодаланган бу икки вақтни солиштириб, юлдуз сирти дунё вақтига нисбатан музлаганига ишонч ҳосил қила олади — бунга қўшиласизми? Буни сиртнинг ўзидаги, узоқ кузатувчи соатлари билан синхрон юрадиган координата соатлари ҳам кўрсатади.

Сальвиати. Ҳа, албатта. Бу аниқ оптик алдов эмас. Узоқ кузатувчилар соатлари билан синхрон юрадиган координата соатларидан фойдаланиб, сирт ҳодисалари билан узоқдаги ҳодисаларнинг бир вақтлилигини ҳақиқатан ҳам аниқлаш мумкин. Мен сирт ва узоқдаги ҳодисаларнинг бир вақтлилигини аниқлаш қанчалик муҳимлигини тушуна бошладим. Демак, бу физик бир вақтлиликни тан олишимиз билан сиртнинг дунё чизиғи реал Коинот вақтининг ҳеч бир онида гравитацион радиусни кесиб ўта олмайди. Унда юлдуз ичидаги барча зарралар оддийлигича қолиб, фақат турли жойларда музлаб қолади ва юлдуз билан бошқа ҳеч нарса рўй бермайдими? Демак коллапснинг иккинчи босқичига ҳақиқатан ҳам жой қолмайди... На горизонт, на сингулярлик бўладими? Ҳайратланарли! Ҳозирча бу мени бироз ларзага солди... Буни бироз ўйлаб чиқишим керак.

Сагредо. Фақат ҳаяжонланманг. Агар яна қандайдир шубҳа ёки далилингиз қолган бўлса, ҳозир айтинг, кейин фикрингизни ўзгартириб, яна бошига қайтмаслик учун.

Сальвиати. Ҳозир ҳаяжонланмаслигим керакми? Мен, айтиш мумкин, ларзадаман! Шундай оддий хатога йўл қўйилган бўлиши мумкинми? Яна қора туйнуклар каби улкан концепциянинг пойдеворида? Йўқ, бунга ишона олмайман... Энг муҳими, бундай бўлиши мумкин эмас! Майли, тинчланамиз. Яна бир марта соддароқ ва, энг муҳими, қатъий исботланг: нега УННда коллапснинг иккинчи босқичи бўлмайди?

Сагредо. Мамнуният билан. Чанг шарининг музлаб фрозарга айланишига ва коллапснинг иккинчи босқичи йўқлигига узил-кесил ишонч ҳосил қилиш учун УНН тенгламаларининг аниқ ёки сонли ечимларини олиб, дунё вақти ўтиши билан сирт ва ҳар бир қатлам айлана узунликлари қандай ўзгаришини кузатишингиз мумкин. Шунда сирт гравитацион радиусга жуда яқинлашишидан олдин марказдаги хусусий вақтнинг юриши амалда тўхтаб, у ерда ҳамма нарса музлашини, кейин бу музлаш тезда сиртгача етиб боришини аниқ кўрасиз. Шундан сўнг чанг шаридаги зарраларнинг дунё чизиқлари музлаш жараёни уларни марказдан қайси масофада тутган бўлса, ўша масофаларда бир-бирига абадий параллел бўлиб қолади. Буни тасаввур қила оласизми?

Сальвиати. Ҳа, тасаввур қила оламан. Улар ҳақиқатан параллел бўлиб қолади ва тамом — афсус-а! Мен доимо юлдузнинг ички қисми тезда марказга қулайди, биз эса бундан ахборот олмаймиз деб тасаввур қилардим. Ахир ростдан ҳам, узоқда, сиртнинг ўзида ва шар ичида бир вақтда содир бўладиган ҳодисалар мажмуасини кўриб, ҳаммасини УНН тенгламалари билан дунё вақтида моделлаштиришимиз мумкин! Агар буларнинг ҳаммаси бутун ҳажм бўйлаб зарраларнинг параллел дунё чизиқлари билан фрозар ҳолатига ўтишдан бошқа нарса бермаса, демак тушундим. Ақл бовар қилмайди! Қизиқ, босим ва температурани қўшсак нима ўзгаради?

Сагредо. Чанг шарининг сиқилиши фрозар ҳолатига ўтиш билан тугайди, холос. Реалистикроқ моделларда зарраларнинг бошқа ўзаро таъсирларини ҳам ҳисобга олсак, сиқилиш босим ва температуранинг ошишига олиб келади ва ҳамма нарса юлдуз моддасининг зичлик, босим ва температурани боғлайдиган ҳолат тенгламасига боғлиқ бўлади. Унда фрозар фазасига ўтиш рўй бермаслиги ҳам мумкин — юлдуз ортиқча қизиб тўхташи, пулсация бошлаши ёки ҳатто охирги босқичда портлашгача кенгайиши мумкин. УНН асосидаги бундай реалистик моделлаштириш жараёни фрозарлар назариясидир. Энди ўзингизга айта оласиз — менга эмас, ўзингизга — фрозарлар назариясини қабул қиласизми?

Сальвиати. Афсус, ҳозирча ҳа шекилли. “Ҳозирча” деяпман, чунки буларнинг ҳаммасини яна қайта ўйлаб чиқишим керак.

Сагредо. Ўзингизни енга олганингиз ва ҳозирча бўлса ҳам бу аччиқ дорини ютганингиздан хурсандман. Ёқимли ҳазм ва кейинги ҳушёрлашув тилайман.

Сальвиати. Аммо нега чўзамиз, ахир жавоб атиги иккита — сиз ҳақсиз ёки йўқ. Фараз қилайлик, ҳаммасини ўзим ўйлаб чиқиб, адабиётларни титкилагач бу янги талқинга қўшиламан. Такрорлайман, ҳозирча фақат фараз қилайлик. Унда бундан нима келиб чиқади? УННда ва астрофизикада нималар ўзгаради, эски қора туйнуклар концепциясидан нималар сақланади? Бу саволларга қисқа жавоб бера оласизми?

Сагредо. Албатта, ҳаммасини ўзингиз қайта ўйлашингиз керак, мен сизга босим ўтказмоқчи эмасман. Сиз бу соҳада мутахассиссиз, умрингизнинг бир қисмини унга бағишлагансиз ва айрим ишларингиз кўз олдингизда қадрсизланишини, ҳатто макулатурага айланишини кўриш осон бўлмайди. Аммо фан синов ва хатолар йўли билан ривожланади, шунинг учун жуда ташвишланманг, шунчаки янги ва тўғрироқ йўлдан боринг. Мен ҳам кўп вариантларни ишлаб чиқиб, ташлаб юборганман ва бир неча йилдан бери фақат шу назария тўғри эканига амин бўлиб боряпман; аввалига у менга ҳам унчалик ёқмаган эди.

Сальвиати. Воқеалардан олдинга югурманг, мен ҳали тўлиқ ишонган эмасман. Натижаларга ўтинг, кейин кўрамиз. Тўғри назария доимо кутилмаган ва туб яхшиланишлар ҳамда янги башоратларга олиб келади, назариянгиз шу ролга лойиқ ёки йўқлиги ана шу белгилардан кўринади. Хўш, қора туйнуклардан воз кечиб, фрозарларингизга ўтсак нимага эга бўламиз?

Сагредо. Горизонт остига яширилган энг катта инқироз ҳақидаги сўзларни эслайсизми? Фрозарлар назариясига кўра УННда на горизонт, на сингулярликлар бор, демак яширилган бўлса ҳам инқирознинг ўзи йўқ. УННда нуқтавий манба ҳам йўқ — умуман гравитацион радиусдан кичик объектлар мавжуд эмас. Астрофизикада бу компакт юлдузлар ҳам, галактика ядролари ва квазарлар ҳам коллапси муаммосини ҳал қилади. Фрозарнинг қора туйнукдан фарқларидан бири шундаки, маълум шароитларда, яъни марказдаги температура ва босим тез ошганда, сиқилиш кенгайиш билан алмашиб, охирги босқичда аввал маълум бўлганидан анча катта энергия чиқарадиган портлашгача бориши мумкин. Демак фрозарлар учун коллапс принсип жиҳатдан қайтар жараёндир.

Сальвиати. Ростданми? Марказдаги температура ошиши охирги босқичда кенгайиш ва портлашга олиб келиши учун фрозарнинг массаси қанчалик катта бўлиши керак?

Сагредо. Бу ерда энди чанг шарини эмас, реалистикроқ моделларни ўрганиш керак. Астрофизикада энергия манбаи ҳозирча номаълум бўлган жуда турли миқёсдаги портлашлар кузатилади. Энди фрозарлар назарияси коллапсга тескари жараёнларни — антиколлапсни — нурланиш ва модданинг жуда кучли отилишларининг мумкин бўлган манбаи сифатида моделлаштиришга имкон беради. Коллапс пайтида фрозар ҳолатига киришга улгурмай, “эрий” бошлаган бундай объектларни бу ёндашувда инглизча glowsar, яъни glow star — чўғланиб турган, қизарган юлдуз — сўзидан глоузарлар деб аташ таклиф қилинади.

Сальвиати. Ҳа, кўп нарса ҳақиқатан соддалашади! Агар УНН тескари коллапсга ҳам йўл қўйса, унда чексиз истиқболлар очилади — ҳозир уларни тасаввур қилишим ҳам қийин. Демак реал коллапс қилаётган юлдуз қотиб улгурмаса, сиз айтганидек глоузар ҳолатига ўтади ва қандайдир фаоллик эҳтимоли пайдо бўлади? Аммо бу қандай исботланади?

Сагредо. Чанг модда идеализациясида фрозар ҳосил бўлиши — УННнинг қатъий натижаси. Глоузар ҳолатига ўтиш эҳтимоли эса аниқ ўзаро таъсирлар, ҳолат тенгламалари ва юлдуз параметрларига боғлиқ. УНН глоузарлар ҳосил бўлишига фақат рухсат беради. Шунинг учун ҳозирча баъзи ҳолларда бундай ҳолат рўёбга чиқиши ва кузатилиши мумкин деб фараз қилиб, уларнинг хоссалари ва ташқи кўринишларини ўрганиш маънога эга.

Сальвиати. Ҳеч бўлмаса глоузарларни кузатиш фрозарларни кузатишдек умидсиз эмас, бу бироз оптимизм беради. Янги назариянинг яна қизиқарли оқибатлари борми?

Сагредо. Кам эмас, балки эҳтимол бундан ҳам муҳимроқ нарса шундаки, янги коллапс назарияси зарралар физикасидаги чексиз катта энергияли флуктуациялар муаммосини ҳал қилади. У ерда Планк энергиясига эга квантлар — фрозонлар — пайдо бўлади ва УННга кўра ундан каттароқ энергияли зарралар мавжуд эмас. Шундай квант манбаи майдонидаги гравитацион қизил силжиш, манба ўлчами ҳам шу даражада бўлганда, частоталарга юқори чегара қўяди — ҳеч бир манба ундан каттароқ энергияли заррани чиқаролмайди, демак улар туғилмайди. Шу пайтгача қуриб бўлмаган квант гравитация бундай чеклов туфайли назария кескин соддалашгани учун оддийроқ тарзда қурилади. Буларнинг ҳаммаси сўнгги ўн йилликларда элементар зарралар физикасида илгари сурилган кўплаб гипотезаларни кераксиз қиладиган жуда туб соддалаштиришлардир.

Эпилог

Сальвиати. Агар шундай бўлса, жуда жозибали экан. Ахир биз буларнинг ҳеч бирини муҳокама қилмадик.

Сагредо. Бошқа сафар муҳокама қиламиз. Унутмадингизми, сиз қора туйнуклар конференциясига шошиляпсиз.

Сальвиати. Ҳа, тўғри. У ерда катта маърузам бор, кейин эса йирик грант оламиз.

Сагредо. Маърузангизда фрозарлар ҳақида ҳам бирор нарса айтасизми?

Сальвиати. Эсингиз жойидами! Мен бутун дунё билан уруша олмайман-ку! Аммо ўша муаллифингизни бу соҳадаги етакчи олимлар қўллаб-қувватлай бошласа, мен ҳам албатта уни қўллаб-қувватлайман.

Сагредо. Ҳа, албатта, бунинг ўзи учун ҳам раҳмат. Сизни анча чарчатдим, кайфиятни енгиллатиш учун бир шарқона масал айтиб берайми?

Сальвиати. Зўр, айтинг!

Сагредо. Хўжа Насриддиннинг узоқ шаҳарда яшаган амакиси унга кўп пул мерос қолдирибди, аммо Насриддиннинг у ерга бориб меросни олишга пули йўқ экан. У бой қўшнисининг олдига бориб, йўлга чиқиб ўн минг олтинлик меросини олиб келиш учун ўн олтин қарз сўрабди. Қўшниси уни қўллашга тайёрлигини, аммо битта шарт билан айтибди: “Сен у ерга бор, ўн минг олтинингни ол, қайтиб келганингдан кейин мен сенга албатта ўн олтин қарз бераман.”

Сальвиати. Ҳа, Шарқ нозик масала, қадимда у ернинг маданияти бошқача бўлган!

Сагредо. Ҳозир илмий ҳамжамиятда ҳам шунга ўхшаш ҳолат чиқяпти...

Сальвиати. Ҳм-м. Биласизми, менга фрозарлар ҳақидаги мақолани беринг. Уни диққат билан ўқийман, мени танийдиган яна ўнта машҳур мутахассисга юбораман ва конференцияда уларга ўзим тушунтираман. Ана шулар менинг ўн олтиним бўлади. Келишдикми?

Сагредо. Албатта. Мана энди ўз бошингиздан унинг бевосита вазифаси учун фойдаланяпсиз!