1. Қора туйнуклар ичида нима бор ва буни кузатувлар билан қандай исботлаш мумкин?

Қора туйнуклар ҳақидаги биринчи илмий мунозарам 1975 йил кузида, Тошкент университети физика факултетининг иккинчи курсига ўтганимда бўлиб ўтган.

Ўша пайтда Москвадаги Космик тадқиқотлар институтидан Рашид Суняев қора туйнукларга номзод обектларнинг кашф етилиши ҳақида шарҳловчи маъруза қилди. У ҳали ёш еди, аммо аллақачон йирик астрофизик сифатида танилган еди. Кейинроқ яна бир қизиқ тафсилотни билдим: у ҳам Тошкентдан екан.

Суняев бир соатдан ортиқ слайдлар кўрсатиб, олдинги бир неча йил давомида сунъий йўлдош кузатувлари натижасида кучли рентген нурланиши чиқарувчи кўплаб ихчам юлдузлар аниқланганини батафсил тушунтирди. Уларнинг айримлари шунчалик массив ва ихчам бўлиши керак едики, оддий нейтрон юлдуз бўла олмасди. Шу сабаб улар орасида узоқ кутилган қора туйнуклар ниҳоят топилганига катта умид бор еди.

Бундай обектлар атрофидаги аккретсион дисклар назарияси яратувчиларидан бири сифатида Суняев уларга тушаётган моддадаги жараёнларни батафсил тушунтирди.

Маърузадан сўнг у яна қарийб бир соат саволларга жавоб берди. Саволлар кўп еди. Аудиторияда профессорлар, ўқитувчилар, илмий институтлар ходимлари ўтирарди. Спектрларнинг тафсилотлари, кузатув егри чизиқларининг айрим қисмлари, сунъий йўлдошлардаги асбобларнинг хусусиятлари, рентген нурланиши муҳокама қилинди.

Лекин шу вақтнинг ўзида мени бутунлай бошқа савол қизиқтирарди.

Уни ҳеч ким бермади.

Аудитория аста-секин чарчаб, муҳокама якунланаётгани аён бўлганда, агар ҳозир жим қолсам, жавобни билолмаслигимни тушундим.

Қўл кўтаришга тўғри келди.

Мен туриб сўрадим:

— Бу қора туйнукларнинг ичида нима бор?

Шунда бутун зал қаҳ-қаҳ уриб кулди.

Қарийб икки соат давомида нуфузли меҳмонни жиддий ва диққат билан тинглаган одамлар гўё бирдан бўшашиш имконини топгандек еди. Кўздан ёш чиққунча кулишди, айримлар кулги орасида қарсак ҳам чалди.

Мен атрофга қараб, нимаси кулгили еканини мутлақо тушунмасдим. Менимча, ҳеч қандай алоҳида аҳмоқона гап айтмагандим.

Хафа ва довдираб ўтирдим, енди фақат маърузачига қарадим.

Айнан ўшанда Суняевнинг ўзини тутиши мени биринчи марта ҳайратга солди.

У саволнинг муҳимлигини тушунадиган ҳақиқий тадқиқотчи бўлиш билан бирга жуда зиёли инсон ҳам екан. Мен яқин ўтирганим учун унинг реаксиясини яхши кўрдим. У залнинг кулгисига ҳайронроқ қаради, бироз жилмайди ва зал ҳали бутунлай тинчимасдан менга яқинроқ келиб, мутлақо жиддий чеҳра билан жавоб бера бошлади.

У мавжуд кузатувлар фақат билвосита маълумот беришини тушунтирди. Улар жуда ихчам обект ташқарисида нима бўлаётганини баҳолашга: унинг массасини ўлчашга, айланишини баҳолашга, тушаётган модданинг ҳаракатини ва аккретсион диск нурланишини ўрганишга имкон беради.

Аммо қабул қилинган назариянинг ўзига кўра қора туйнук ичида нима борлиги ҳақида бевосита маълумот олишнинг имкони йўқ: у ердан ҳеч нарса чиқмаслиги керак.

Унинг айтишича, одатдаги моддий сиртнинг йўқлигини кўрсатадиган белгиларни излаш мумкин. Модда нейтрон юлдузга тушганда унинг сирт билан ўзаро таъсири кузатиладиган еффектларни бериши мумкин. Қора туйнукда бундай сирт бўлмаслиги керак.

Ички соҳа ҳақида еса назариётчилар жуда ғайриоддий моделлар қурган. Ўша суҳбатдан еслаб қолганимча, у ерда макон ва вақтнинг одатий роллари кескин ўзгаради, тавсиф еса шу қадар ноодатий бўлиб кетадики, одатдаги физик манзара деярли йўқолади.

Суняев буларнинг барчасини машҳур назарий физика курсларидан ўқиш мумкинлигини, аммо ўзи бундай конструксияларнинг тафсилотларига чуқур киришни истамаслигини айтди. Уни кўпроқ реал кузатиш мумкин бўлган нарсалар қизиқтирарди.

Жавоб батафсил еди.

Лекин мени қониқтирмади.

Мен яна турдим ва саволнинг иккинчи қисмини бердим:

— Унда кузатувлар билан булар айнан қора туйнуклар еканини, бошқа нарса емаслигини қандай исботлаш мумкин?

Аудитория яна кулди, аммо бу сафар унчалик кучли емас. Кинояли қарсаклар ҳам ешитилди.

Бу сафар еса маърузачининг ўзи бироз ноқулай аҳволга тушди.

У билвосита маълумотлар обектнинг ички тузилишига бевосита далил бўла олмаслигини тан олди. Кузатув астрофизикаси кузатиш мумкин бўлган нарсалар билан ишлашга мажбур, тахмин қилинаётган қора туйнук ичига қараш имконини еса яқин келажакда кўрмаслигини айтди.

Ички тузилишнинг кўплаб назарий моделлари еса, қўшимча қилди у, назариётчиларнинг иши.

Лекин суҳбат шу билан тугамади.

Суняев назария башорат қиладиган ҳодисалар горизонтининг мавжудлигини умуман қандай кузатувлар тасдиқлаши мумкинлиги ҳақида мулоҳаза қила бошлади. У турли белгиларни, чекловларни ва билвосита далилларни санаб ўтди.

Бирдан аудиторияда анчадан бери мутлақ сукунат ҳукм сураётганини сездим.

Орқамга қараб, бутунлай бошқа манзарани кўрдим.

Бир неча дақиқа олдин талабанинг содда саволига кулган одамлар енди йирик мутахассиснинг физиканинг енг чуқур саволларидан бирини жиддий муҳокама қилаётганини катта диққат билан тингларди: қора туйнук деганда аслида нимани кузатяпмиз ва таърифига кўра ички соҳасидан ҳеч қандай ахборот чиқмайдиган обектнинг табиатини қандай аниқлаш мумкин?

Суҳбат бирдан спектрлар, асбоблар ва айрим кузатув егри чизиқлари тафсилотларидан юқорига кўтарилди.

Олдимизда фундаментал савол турарди.

Охирида Суняев менга шу мавзудаги енг янги мақолалар ва шарҳларни етакчи илмий журналлардан ўқишни тавсия қилди ва улардан бир нечтасини санаб берди.

Шу билан муҳокама тугади.

Шунда зал яна қарсак чалди — бу сафар ҳеч қандай киноясиз. Маърузачининг қизиқарли профессионал жавобларига ва, менимча, кундалик илмий иш доирасидан бир оз юқорига кўтарилиш имконини берган саволларнинг ўзига ҳам қарсак чалишди.

Илмий ҳамжамиятдаги илк ўзига хос “чўқинтиришим” шу тариқа бўлди.

Тушунмовчилик ва вазият тақозоси билан аввал юз елликка яқин ақлли ва билимли одам мендан кулди, бир неча дақиқадан сўнг еса ўша одамлар саволларим муҳокамасини мутлақ сукунатда тинглаб, охирида миннатдорлик билан қарсак чалишди.

Ўша аудиторияда на мен, на бошқалар кўп йиллар ўтиб бу икки оддий савол мен учун мутлақо тасодифий бўлмай қолишини тасаввур қилган еди.

Қора туйнук ичида нима бор?

Ва янада муҳими:

кузатилаётган обект айнан қора туйнук еканини қандай исботлаш мумкин?

Кўп йиллар давомида мен ҳам аксарият физиклар сингари қора туйнукларнинг мавжудлигини назариянинг деярли ўрнатилган натижаси сифатида қабул қилдим. Бу саволларга анча кейин, умумий нисбийлик назарияси ва гравитатсион коллапс билан жиддий шуғуллана бошлаганимда қайтдим.

Шунда муаммо 1975 йилда менга кўринганидан анча чуқур еканлиги аён бўлди.

Аста-секин саволнинг ўзи ўзгарди.

Гап енди қора туйнук ичида нима борлиги ҳақида емас, балки умумий нисбийлик назариясида юлдузнинг реал гравитатсион коллапси пайтида бундай ички соҳа умуман ҳосил бўладими, деган савол ҳақида еди.

Ва гап қора туйнук мавжудлигини қандай исботлаш ҳақида ҳам емас еди. Аввал фан учун янада содда талабни аниқлаш керак еди:

Ейнштейн назариясининг ўзи коллапс қилаётган юлдуз учун айнан нимани башорат қилади?

Орадан ўнлаб йиллар ўтиб мен келган жавоб 1975 йил кузидаги аудиторияда назарда тутилган жавобдан мутлақо бошқача бўлиб чиқди.

Айнан шу йўл охир-оқибат мени фрозарлар назариясига олиб келди.

Кейинги илмий ҳаётимда хулосаларим ишончсизлик, бефарқлик ёки кескин рад етишга дуч келган ҳолатлар кўп бўлди. Аммо ўша талабалик епизодидан бошлаб мен учун оддий бир қоида шакллана бошлади: кўпчиликнинг реаксияси ўз-ўзича ҳеч нарсани исботламайди.

Аввал кулги, кейин сукунат, сўнг муҳокама.

Фанда бошқаси ҳал қилувчи бўлиши керак: савол қанчалик изчил қўйилган, жавоб бошланғич принсиплардан қанчалик қатъий келиб чиққан ва у кузатилаётган реалликка қанчалик мос.

Ҳақиқат овоз бериш билан аниқланмайди.

Агар оддий савол одатий дунёқарашдаги зиддиятни очиб берса, у атрофдагиларга қанчалик содда туюлмасин, уни беришга арзийди.

1975 йилда мен шунчаки қора туйнуклар ичида нима борлигини билмоқчи едим.

Кўп йиллар ўтиб анча радикал саволни беришга тўғри келишини ҳали билмасдим:

қора туйнуклар умуман ҳосил бўладими?